Magazin

NEWSWEEK PREDSTAVLJA Edvard Kardelj - jedini čovek koji je „nadmudrio“ Tita

Uspešno je manevrisao kroz Scile i Haribde komunističke politike, ali je pritom ostao u daleko većoj meri odan ideologiji marksizma i doktrini samoupravljanja čak i od samog Tita

Objavljeno: 10.06.2017. 06:00h
Foto: Aleksandar Leka Ranković, Josip Broz Tito i Edvard Kardelj; Autor: Profimedia
Mlađim generacijama ime Edvarda Kardelja možda i ne znači mnogo. No, u posljednje vrijeme, što pod utjecajem novih istraživanja o jugoslavenskoj povijesti (a naročito raspadu Jugoslavije), a što zbog pokušaja da se pronađe neka alternativa liberalno-kapitalističkom sistemu, interes za Kardelja (koji je umro 10. februara 1979. godine u Ljubljani) u akademskim krugovima je donekle ponovno „oživio“. Znam za dvojicu kolega koji su se u posljednjih nekoliko godina ozbiljnije bavili Kardeljem, pa se njegovo ime sad ponovno pojavljuje u ozbiljnijim studijama.
 
BROJ DVA

Edvard Kardelj bio je važna ličnost jugoslavenske povijesti 20. stoljeća. Bio je glavni ideolog jugoslavenskog socijalističkog sistema, a nakon pada Aleksandra Rankovića (1966) imao je moć koja se mogla usporediti samo s Titovom. Štoviše, u ustavnoj debati (od 1967. do 1974) njegove su ideje i politički manevri u mnogo čemu „nadjačali“ Titove, pa je Jugoslavija u tom posljednjem razdoblju bila više Kardeljeva nego Titova. Naročito je Kardeljeva trebala postati Jugoslavija nakon Tita, koju Kardelj nije dočekao.

Kako je bilo moguće da netko tko je ipak bio samo „broj 2“ u jugoslavenskoj socijalističkoj hijerarhiji ostvari toliki utjecaj i da na kraju prevagne nad Titom? Prvo, radilo se o samom Titovom karakteru, naročito u kasnijim godinama života. Tito je počeo kao revolucionar, a završio kao konzervativac i pragmatičar, sklon kompromisima. Kad god je mogao, pokušao je izbjeći sukob, pa je često ostavljao da skriveni sukobi dugo tinjanju. Kardelj se, međutim, uspješno „izmakivao“ (dijelom i tako što je veći dio godine provodio u Ljubljani), a također mu je i trebao kao neka vrsta „revolucionarne savjesti“. Uz to, Kardelj je prema njemu pokazivao iznimnu lojalnost, koja je čak išla do toga da su u određenim trenucima jedan s drugim bili na „vi“. Njegova supruga Pepca (koju sam, nekim čudom, poznavao) istakla je upravo taj aspekt kao ključan za objašnjenje Kardeljeve dugovječnosti u Titovoj blizini (koja je opet bila uvijek kombinirana stanovitom distancom prema njemu). „Nikada nije zaboravio da je Tito osoba broj 1“, rekla mi je jednom prilikom. Drugo, Tito je došao na vlast kao već tada stariji čovjek (1945. je već imao 53 godine, a to su u tadašnje vrijeme bile ozbiljne godine), pa je zapravo cijela njegova vladavina - a naročito nakon 1963 - jedan stalni pokušaj da se ostave neki solidni temelji za Jugoslaviju nakon njega. Kardelj je ponudio upravo takvu viziju, pa ju je Tito - koji sam nije bio vizionar, a i po prirodi je bio suviše pesimističan da bi vjerovao u neke dugoročne projekcije - „konstatirao“, ako već ne i (svim srcem) prihvatio.

Edvard Kardelj; Autor: Profimedia

ČOVEK IDEOLOGIJE

Kardelj je bio - više od Tita i vjerojatno više od većine drugih komunista - čovjek ideologije, relativno tvrd u ideološkoj viziji neke idealne socijalističke zajednice (ne i „države“ - pojam „država“ za njega je bio i ostao vezan za „prethodne epohe“, odnosno za liberalno-kapitalistički sistem). Istodobno, njegova vizija o Jugoslaviji koja, zapravo, kako je rekao, „nije ni federacija, ni konfederacija, a više ni država u klasičnom smislu“, odgovarala je republikama i pokrajinama (odnosno njihovim političkim elitama) čak i u većoj mjeri od Titove ideje o „bratstvu i jedinstvu“, odnosno „socijalističkom jugoslavenstvu“. Promovirajući jednakost većih i manjih naroda, te oštro se suprotstavljajući konceptu etatističkog jugoslavenstva (a taj je pojam shvaćao apsolutno preširoko, pa je i u stvarnim jugoslavenskim osjećajima građana uglavnom vidio potencijalnu opasnost), Kardelj je oko sebe okupio prilično široku koaliciju predstavnika republika i pokrajina, te je s njima oblikovao sistem kojemu je glavna ideja bila - „poslije Tita, ne hvala, nikad više nitko sličan“.

Pod njegovim je rukovodstvom, naime, formiran sistem u kom je Tito praktički tretiran kao „neponovljiva iznimka“. Lukavim manevrom, Tito je postao „doživotni predsjednik Jugoslavije“ (iako uvjetno, tj. samo pod uvjetom da ga Skupština SFRJ izabere, a ona je to učinila tek 1974, kad je on prihvatio kardeljistički ustav, koji mu nije po svemu bio po volji), ali je zato pristao na to da postane jedna vrsta prazne, simboličke moći. Tito je u Kardeljevoj Jugoslaviji (od 1974. pa nadalje) postao neka vrsta „mita“ i „božanstva“. Što je više bio „mit“, to je manje bio središte stvarne političke moći. U Kardeljevoj Jugoslaviji sve su Titove funkcije imale „dublere“ - uspostavljeno je Predsjedništvo SFRJ, Predsjedništvo CK SKJ, a i njegov „uži kabinet“ je često donosio odluke umjesto njega. Napokon, Tito je morao prihvatiti da se njegove funkcije (predsjednik republike, predsjednik SKJ i maršal Jugoslavije) ukinu nakon njega. Ograničenja njegove stvarne moći najbolje su se vidjela u drugoj polovici sedamdesetih, kad više nije odlučivao čak ni o svom braku, a u javnosti se pojavljivao ofarbane kose, najčešće s pudlicama. Pa ipak, vjerojatno mu je godilo da ga se tretira kao „neponovljiv slučaj“. Kardelj - a s njim i ta nova koalicija mlađih lidera iz republika i pokrajina - iskoristila je njegovu staračku taštinu, ali ga je pritom podsjećala i na stvarne ciljeve socijalističke revolucije: odumiranje države, vlast radničke klase, te zaštitu malih i „nezaštićenih“ naroda.

Aleksandar Leka Ranković, Josip Broz Tito i Edvard Kardelj; Autor: Profimedia

JEDVA DOČEKALI TITOVU SMRT

Zbog toga što je uspio ograničiti Titovu moć, kao i osigurati (ustavom) relativno visok stupanj nezavisnosti republika (a i pokrajina), Kardelj je u posljednjih nekoliko godina svog života (od 1974. do 1979) uživao ogromnu podršku vođa u svim republikama i pokrajinama. On im je (a ne toliko Tito) osigurao daljnju decentralizaciju i detitoizaciju Jugoslavije nakon smrti njenog velikog vođe. Omogućio im je da se „oslobode“ saveznog vrha, čija je moć nestajala zajedno sa snagom i energijom ostarjelog Tita. Titovu su smrt mnogi od njih jedva dočekali. Da se to odnosi i na srpsko rukovodstvo iz tih godina, najbolje se može vidjeti u dnevnicima Draže Markovića (objavljenim 1987. i 1988), u kojima on o Titu govori kritički, a o Kardelju prilično panegirički. Sjećam se i razgovora s Dražom u njegovom stanu u Ulici kneginje Zorke u Beogradu, u augustu 2001 - i tada je ponovio takvu ocjenu. I Petar Stambolić je o Kardelju mislio slično - ističući da je njegova ideologija udaljila Jugoslaviju od sovjetskog staljinizma, a da je u unutrašnjim odnosima bio protivnik etatizma, nacionalizma i liberalizma. Ustavom iz 1974. formalno je obnovio srpsku državnost, a potom je (1977) - za razliku od Tita - imao puno razumijevanje za srpsku kritiku ponašanja dviju pokrajina - Vojvodine i Kosova. O nekom Kardeljevom antisrpstvu se, obojica kažu, ne može ni pomisliti.

STALJINIST NA POČETKU

Kardelj je bio Titov najbliži i najdugovječniji suradnik, ali i njegov glavni rival, jedini koji ga je ipak „nadmudrio“. Uspješno je manevrirao kroz Scile i Haribde komunističke politike, ali je pritom ostao u daleko većoj mjeri odan ideologiji marksizma i doktrini samoupravljanja čak i od samog Tita. Milovan Ðilas je smatrao da je „u dubini duše“ Kardelj dijelio s njim kritički odnos prema sistemu, te da je bio dio „liberalnog krila“ Saveza komunista Jugoslavije. No, istodobno, upravo je Kardelj bio taj koji je na Trećem partijskom plenumu 1954. napisao i pročitao glavnu „optužnicu“ protiv Ðilasa. I kasnije je bio prilično rigidan, a prema ideološkim protivnicima i vrlo netolerantan. Ali ipak u svojoj zadnjoj ideološkoj knjizi („Pravci razvoja političkog sistema socijalističkog samoupravljanja“), koja je proglašena službenim dokumentom u pripremi partijskog kongresa - što samo pokazuje kakvu je moć Kardelj imao u sedamdesetim - Kardelj izriče sasvim liberalan stav: da sreću čovjeku ne može donijeti ni partija, ni država, ni politički sistem, nego je može ostvariti (pazi sad!) samo on sam!

U tridesetim godinama, kad je ušao u partijsko vođstvo, Kardelj je bio - baš kao i Tito - staljinist. Njegova knjiga „Razvoj slovenskog nacionalnog pitanja“ bila je utemeljena na Staljinovoj teoriji i nacijama (usput rečeno, preko Josipa Vidmara poslao ju je i Vladku Mačeku, s posvetom). Tek je u drugom izdanju, u kasnim pedesetim godinama, revidirao Staljinovu definiciju. A opet, ni na koga Sovjeti kasnije nisu gledali s tolikim skepticizmom kao na njega. Njegov program SKJ (iz 1958, s redakturom Dobrice Ćosića, Titovog omiljenog pisca) bio je crvena krpa sovjetskim marksistima. Zbog njega su krajem pedesetih i početkom šezdesetih jugoslavensko-sovjetski odnosi ponovno zahladili, nakon inicijalnog otopljavanja iz 1955. i 1956.

Milovan Đilas i Edvard Kardelj; Autor: Profimedia

Nastavak članka na sledećoj strani...

KliknitePrevucite za sledeću vest

Pratite nas na Facebooku
Povezane vesti
Aleksandar Leka Ranković, Josip Broz Tito i Edvard Kardelj; Autor: ProfimediaSrbija

SAOPŠTENJE NUNS-a: Žalimo zbog gašenja Newsweeka

Aleksandar Leka Ranković, Josip Broz Tito i Edvard Kardelj; Autor: ProfimediaSrbija

MEĐUNARODNA FEDERACIJA NOVINARA O GAŠENJU NEWSWEEK SRBIJA

Aleksandar Leka Ranković, Josip Broz Tito i Edvard Kardelj; Autor: ProfimediaSrbija

PRVA POSLEDICA PROGONA AMG: Magazin Newsweek Srbija prestaje da izlazi

Aleksandar Leka Ranković, Josip Broz Tito i Edvard Kardelj; Autor: ProfimediaMagazin

NEWSWEEK INTERVJU Ljubiša Diković: Ja sam svoj čovek, ne plašim se smene

Ostale vesti iz rubrike Magazin
Inicijalizacija u toku...

PRATITE NAS