Srbija

Haris Dajč za NEWSWEEK: ​Staro sajmište u trouglu zaborava, nepoštovanja i birokratskih sporenja

Neophodno je da sami budemo odgovorni za budući muzej holokausta, stoga smo zahtevali da imamo potpunu samostalnost kao pravno lice koje se upisuje u odgovarajući državni registar

Objavljeno: 11.03.2017. 04:10h
Foto: Haris Dajč; Autor: Privatna arhiva
Odnos društva prema prostoru Sajmišta najbolje se može razumeti ako sagledamo sadašnji izgled datog prostora. Imovinskopravni poslovi su nalik Augijevim štalama - pored divljih naselja, različitih radionica, vulkanizerskih radnji, teretana, privatnih škola, tu je i niz ugostiteljskih objekata, od kojih se jedan nalazi u nekadašnjoj logorskoj mrtvačnici (Turski paviljon), što je najbolja slika toga koliko nam je Staro sajmište važno.

Holokaust u Srbiji se može podeliti na dve faze. U prvoj je uništeno celokupno muško jevrejsko stanovništo, na lokaciji Topovskih šupa u blizini Autokomande, od početka jula do decembra 1941. godine. U drugoj fazi izvršeno je interniranje žena, dece i starijeg stanovništa u Jevrejski logor Zemun na beogradskom Sajmištu, a zatim su ubijeni.
 
ČITAJTE ŠTAMPANO IZDANJE NA NOVINARNICA.NET - 1,33 EUR ili 160 RSD

Nekadašnji prostor koji je bio ogledalo savremenog predratnog Beograda pretvoren je u Judenlager Semlin (1941-1942) i postao konačno odredište skoro polovine ubijenih Jevreja sa područja okupirane Srbije u Drugom svetskom ratu. Od oko 15.000 ubijenih Jevreja gotovo polovina je stradala na Sajmištu.

Jevreji koji su ušli u "kamion-dušegupku" na Sajmištu nikada više nisu videli svoje stvari. Do trenutka kada bi gasni kamion stigao do svoje destinacije u Jajincima, Jevreji, koji su u nekim nemačkim dokumentima označavani kao "tovar", već su bili uveliko mrtvi. Izmedu 19. marta i 10. maja 1942. Gec i Mejer, praćeni komandantom logora Herbertom Androferom, vozili su od Sajmišta do Jajinaca i nazad između 65 i 70 puta, usmrtivši pritom oko 6.300 Jevreja. Od skoro 7.000 Jevreja zatočenih na Sajmištu, manje od 50 žena je preživelo. Pored Jevreja, u logor su bili internirani i Romi. 
 
Nakon što su svi Jevreji logoraši bili ubijeni, koncentracioni logor na Sajmištu promenio je namenu. Prestao je da bude Judenlager i postao Anhaltelager – Prihvatni logor Zemun (1942-1944) za političke zatvorenike, to jest komuniste, zarobljene partizane, prinudne radnike, kao i grčke, italijanske i albanske partizane, od kojih je većina kasnije deportovana u druge nacističke ili manje radne logore u centralnoj Srbiji.

Prema sačuvanim istorijskim izvorima, u Prihvatni logor Zemun dovedeno je oko 32.000 zatočenika, oba pola, svih godina starosti, uglavnom Srba, ali i Jevreja, Hrvata, muslimana, Grka, Albanaca i drugih. U logoru je život izgubilo blizu 11.000 zatvorenika.
Promene do kojih je došlo nakon formiranja Komisije za programsko uređenje Starog sajmišta 2014. značajne su budući da se njenim delovanjem uspešno započelo sa rešavanjem barem dela imovinskopravnih pitanja ovog prostora. Većina umetnika je bila zadovoljna ponuđenim opcijama, bar kako smo obaveštani na sednicama Komisije.  

Stoga je vrlo važno odvojiti rad Komisije i Radne grupe za pisanje zakona o Starom sajmištu (zakon o Ustanovi spomen-žrtve). Zahvaljujući radu gradske komisije smo i došli do toga da se republičkim zakonom Sajmište  proglašava za „prostorno kulturno-istorijsku celinu“, što je jedina sigurna brana tome da ovaj prostor postane lokacija za „zabavno-komercijalne“ sadržaje.

Dok su u radu Komisije učestvovali i članovi jevrejskih opština Beograd i Zemun, to nije slučaj sa Radnom grupom koja je krojila pomenuti zakon. Pored toga, nikad nismo saznali ko je zapravo bio tvorac zakona tokom čijeg nastanka ni jedan jedini put nije, bio, čak ni o stvarima koje se direktno odnose na Jevreje, konsultovan niko iz jevrejske zajednice.

Staro sajmište - Predratna zima 1940-41; Autor; Wikipedia Creative Commons

Najprecizniju kritiku zakona o Ustanovi somen-žrtve dao je Jovan Bajford (Peščanik, 11. 2. 2017), Završetak članka je veoma značajan za razumevanje kontinuiteta problema sa kojima se suočavamo na Starom sajmištu.

On upozorava da bi usvajanjem sadašnjeg nacrta navedenog zakona u Srbiji bila institucionalizovana višedecenijska praksa da se Holokaust marginalizuje i posmatra isključivo kao deo istorije jevrejske zajednice, a ne kao neotuđivi deo istorije Srbije. 

Na suštinske greške koje su pisci zakona napravili već u preambuli ukazao je Filip David u pismu kojim se obratio članovima naše zajednice: “Stradanja Jevreja u Drugom svetskom ratu prema donetim rasnim zakonima svodila su se na organizovano i masovno uništenje Jevreja ma gde se nalazili, a to je sasvim različito od formulacija u preambuli zakona. Preambula mora detaljnije objasniti položaj Jevreja i njihovo stradanje u okupiranoj Srbiji... Jednog dana se može dogoditi da se u takvom zamiljišljenom memorijalnom centru kao navodne žrtve nađu i Milan Nedić i Dimitrije Ljotić i ko zna još ko.”

Jevrejska zajednica ne može dopustiti da bude izopštena iz istorije ovog mesta. Svestan svoje odgovornosti ukoliko ne reaguje, Savez jevrejskih opština Srbije (SJOS) formirao je 12.februara 2017. Radnu grupu za Staro Sajmište čiji sam koordinator, te je sa svojim stavovima upoznao Gradsku komisiju, kao i autore datog zakona. Pomenuta Radna grupa SJOS smatra da zakon o Ustanovi spomen-žrtve ne sme biti upotrebljavan u dnevnopolitičke svrhe niti obrazloženja za donošenje ovakvog zakona smeju da trpe netačnost ili lošu interpretaciju i u jednom delu, imajući u vidu pre svega žrtve u Judenlager Semlinu, a potom i žrtve tranzitnog logora za sve Srbe, Rome, pripadnike drugih naroda, antifašiste i druge stradalnike koji su izgubili živote uz najveće muke na tom prostoru.

Neophodno je da sami budemo odgovorni za budući muzej Holokausta, stoga smo zahtevali da imamo potpunu samostalnost kao pravno lice koje se upisuje u odgovarajući državni registar. Muzej Holokausta bi imao upravnika kojeg postavlja Savez jevrejskih opština Srbije, Upravni i Nadzorni odbor, čije članove bi, pored Saveza jevrejskih opština Srbije, imenovala i Vlada Republike Srbije i World Jewish Congress.  

Pitanje Starog sajmišta je pitanje identiteta i opstanka jevrejske zajednice u Beogradu i Srbiji. Naši preci su ubijeni, prognani, izgubili su pravo na državljanstvo, imovinu i dostojanstvo u periodu od 1941. Neophodno je sačuvati sećanje na stradale, postaviti bar kamen na zid koji bi stajao na prostoru nekadašnjeg logora.

Za jevrejsku zajednicu, Sajmište nije samo pitanje identiteta već smatramo da je povezano i sa pitanjem rehabilitacije kvislinškog predsednika “Vlade narodnog spasa” generala Milana Đ. Nedića. Naša zajednica ima odgovornost prema svojim članovima, građanima Srbije, institucijama Republike i međunarodnoj jevrejskoj zajednici, prema rešavanju pitanja Nedićeve rehabilitacije, zato smo se i uključili u sudski postupak rehabilitacije. Jevrejska opština Beograd se obratila sudu preko advokata Zorana Naumovića kao organizacija koja poseduje dokaze koji su argumenti protiv rehabilitacije Milana Nedića. Sud je, međutim, pogrešno protumačio naš zahtev kao zahtev za mešanje u sam postupak. Uložili smo blagovremeno žalbu na takvu nezakonitu odluku te se nadam da će ona biti ukinuta odlukom više instance. 

Profimedia, Milan Nedić

Nedić i njegova “Vlada narodnog spasa” direktno su učestvovali u oduzimanju jevrejske nepokretne imovine, kao i u identifikaciji i hapšenju Jevreja na teritoriji okupirane Srbije. Žene, deca i starci koji su bili odvedeni u logor Sajmište nisu mogli da se nađu na svom konačnom odredištu bez veoma dobre saradnje Nedićevih službi i nacističke Nemačke.  Do sada je Nedić već prošao javnu - nezvaničnu, ali i istoriografsku rehabilitaciju. Taj proces je tekao uporedo sa raspadom Jugoslavije, a ubrzanje je usledilo u prethodnoj deceniji preko razgranate propagande: od publicistike i beletristike, naučnih radova do televizijskih reportaža.

Tim procesom stavljeni smo u šizofrenu situaciju budući da na taj način deo javnosti želi da Srbiju svrsta na gubitničku stranu u Drugom svetskom ratu. Naime proces rehabilitacije jedino može voditi negaciji pobede antifašizma. To nisu nepoznati procesi. Njih možemo pratiti i u Ukrajini sa rehabilitacijom Stejpana Bandere, kojeg je, tada odlazeći predsednik Ukrajine, Viktor Juščenko proglasio za heroja januara 2010. 

Država je preko Zakona o restituciji jevrejske imovine bez naslednika (februar 2016) indirektno potvrdila odgovornost Nedićeve vlade u Holokaustu.

Tako je, istovremeno, Srbija donela jedinstven zakon među nekadašnjim socijalističkim zemljama, o čijim pozitivnim posledicama tek u poslednje vreme možemo saznati više iz medija. U Srbiji u isto vreme imamo jedan od najnaprednijih evropskih zakona o restituciji, koji se uzima kao potencijalni model za članice Evropske unije koje još nisu uredile pitanje jevrejske imovine oduzete kao posledice Holokausta, dok se preko slučaja Nedić ograđujemo od onog čime bi se svaka evropska država mogla ponositi.

Zahvaljujući uspešnoj primeni tog zakona o restituciji, uz savestan rad Agencije za restituciju i drugih državnih institucija, onemogućen je povraćaj nepokretne imovine oduzete od Jevreja naslednicima onih aktera koji su je protivpravno stekli tokom okupacije. Kuriozitet predstavlja podatak da je sadašnji direktor Agencije za restituciju Strahinja Sekulić početkom 2000. kao gradski pravobranilac upravo započeo borbu protiv daljeg skrnavljenja Starog sajmišta rešavanjem imovinskopravnih pitanja u korist Grada i suzbijanjem folk-komercijalnog sadržaja, koji je tada bujao na tom prostoru.

Siguran sam da, i pored postupka rehabilitacije Nedića koji pravosuđe u Srbiji sprovodi, Vlada Srbije, koja je donošenjem Zakona o restituciji jevrejske imovine bez naslednika pokazala svoje evropske antifističke principe, na kojima je i formirana posleratna demokratska Evropa, neće dopustiti njegovu rehabilitaciju.

U klimi u kojoj dobar deo građana nije svestan toga da se Holokaust u Srbiji dogodio, i smatra da su Jevreji posebno povlašćeni zakonom koji nakon preko 70 godina ispravlja deo katastrofalnih posledica Holokausta, doneti takav zakon predstavlja hrabrost, stoga verujem da Nacrt zakona o Sajmištu koji sad imamo nećemo videti u ovom obliku u skupštinskoj proceduri.


PIŠE Haris Dajč

(Autor je docent na Filozofskom fakultetu i potpredsednik Jevrejske opštine Beograd)

   
KliknitePrevucite za sledeću vest
Povezane vesti
Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaSrbija

JANKOVIĆ OSNOVAO POKRET: Evo šta donosi program političke organizacije "Slobodni građani Srbije"

Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaKultura

IZLOŽBA ESTER MILENTIJEVIĆ: Osećanja i kreativnost iskazani sovama

Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaKultura

NOVA PESMA VLADE DIVLJANA: Posthumno, nakon dve godine, objavljena "Neposlušna građanka" (VIDEO)

Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaRegion

INTERPOL RASPISAO POTERNICU ZA MAROVIĆEM: Iz bolničkog kreveta u Beogradu, u zatvorsku ćeliju u Spužu

Inicijalizacija u toku...
Ostale vesti iz rubrike Srbija
Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaSrbija

REHABILITOVAN NIKOLA KALABIĆ: Sud presudio u korist unuke, tužilac najavio žalbu

Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaSrbija

ZABRINJAVAJUĆI IZVEŠTAJ SAVETA EVROPE: Drastičan porast govora mržnje u Srbiji

Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaSrbija

NEWSWEEK PREDSTAVLJA Šahovska legenda izbliza: Tajni život Bobija Fišera u Banji Kanjiži (FOTO)

Haris Dajč; Autor: Privatna arhivaSrbija

PRESEDAN KOJI PROGONI ZAPAD: Kako je Kosovo zatrovalo odnose SAD i Rusije

PRATITE NAS

Pratite našu Facebook stranicu.